Lấy lại mật khẩu
x
Góp ý cho Blacasa
x

"Khuyến học" và khởi đầu của cuộc cách mạng duy tân của Nhật Bản

31/08/2017 Nguyen Diep

"Trời không tạo ra người đứng trên hay đứng dưới người khác". "Mọi người sinh ra đều bình đẳng, nếu có khác biệt là do học vấn". Đó là những câu mở đầu cuốn Khuyến học của Yukichi Fukuzawa - người mà người dân Nhật Bản xem như cha đẻ của nước Nhật hiện đại. Tác phẩm Khuyến học của ông đã thức tỉnh tinh thần độc lập tự cường của hàng triệu người Nhật lúc đó mới buởc ra khỏi đêm tối của thời kỳ phong kiến để bước vào công cuộc duy tân dưới thời kỳ Minh Trị. Ông đã chỉ ra rằng sự văn minh, độc lập và hùng cường để sánh vai với các nước phương Tây của Nhật Bản phụ thuộc vào sự độc lập và ý thức dân chủ của mỗi người dân, và điều đó chỉ có được qua con đường học tập. Ở lần xuất bản đầu tiên, cuốn sách đã bán được 3,4 triệu bản trong khi dân số nước Nhật thời bấy giờ khoảng 35 triệu người và là một trong những cuốn sách bán chạy nhất ở Nhật Bản.

Khuyến học (An encouragement of learning) là một trong những tác phẩm tiêu biểu của tư tưởng gia nổi tiếng nhất Nhật Bản thời kỳ cận đại – Fukuzawa Yukichi. Ông cũng được xem như cha đẻ của Nhật Bản hiện đại và hình ảnh của ông được in trên tờ tiền giấy mệnh giá cao nhất ở nước này– tờ 10.000 yen.

Cuốn sách "Khuyến học" của Fukuzawa Yukichi. Ảnh tác giả chụp

Đôi nét về tác giả, Fukuzawa Yukichi (1835-1901) sinh ra trong một gia đình samurai cấp bậc thấp ở Nakatsu (nay thuộc đảo Kuyshu). Sau khi cha ông mất sớm, cả gia đình lâm vào cảnh nghèo khó. Ở tuổi lên 5, ông bắt đầu được tiếp cận với Hán học và khi 14 tuổi, ông đã thông thạo các tác phẩm Hán Nho nổi tiếng thời bấy giờ, như của Lão Tử. Năm 19 tuổi, nghe lời anh trai, ông chuyển đến Nagasaki theo học ngành Hà Lan học, với mục đích để có thể học về thiết kế đại bác và súng thần công của người châu Âu. Nhờ chăm chỉ học tập, sau vài năm ông đã thông thạo tiếng Hà Lan, thậm chí đi dạy tiếng Hà Lan. Khi chính quyền phong kiến Mạc Phủ mở cửa ba cảng lớn để giao thương với người Mỹ và châu Âu, vì tò mò, ông đã tới thăm cảng Yokohama lúc bấy giờ. Sớm nhận ra rằng không phải tiếng Hà Lan mà tiếng Anh mới là ngôn ngữ được người phương Tây sử dụng khi giao lưu buôn bán với người Nhật, ông bắt đầu tự học tiếng Anh. Sau đó, ông tình cờ được tham gia sứ đoàn ngoại giao đầu tiên của nhà Mạc đến công cán tại Hoa Kỳ, rồi đến châu Âu. Điều này đã tạo bước ngoặt thay đổi nhận thức của ông về thế giới và vị thế của Nhật Bản trên trường quốc tế. Từ đó, ông đã dịch sách, dịch từ điển, viết sách luận bàn về chính trị, ngoại giao, kinh tế, bình đẳng giới và cách đối nhân xử thế,… và Khuyến học là tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộng nhất đến dân chúng Nhật Bản thời bấy giờ. Ông cũng là người đã thành lập nên trường Keio Nghĩa thục (Hội Keio) - tiền thân của đại học Keio (Tokyo) nổi tiếng hiện nay, nơi Phan Bội Châu đã từng ghé thăm.

Tác phẩm Khuyến học ra đời trong khoảng thời gian 1872-1876 là giai đoạn nước Nhật mới thoát khỏi chế độ phong kiến Mạc Phủ (1868) và bước vào thời kỳ Duy Tân- Minh Trị với sự ảnh hưởng ngày càng mạnh mẽ của phương Tây. Do đó, xuyên suốt nội dung 17 phần của cuốn sách, Fukuzawa đã đúc kết những điều cốt lõi, đúng đắn nhất nhằm thức tỉnh người dân Nhật Bản hiểu được tầm quan trọng của  nền độc lập của quốc gia chỉ có được khi mỗi người dân ý thức được sự độc lập của cá nhân, có tri thức, kỹ năng và phẩm chất đạo đức; được xây dựng trên nền tảng một quốc gia pháp quyền trong đó chính phủ và người dân cùng hợp tác, hiểu rõ trách nhiệm và quyền lợi của mình. Với mỗi một chủ đề luận bàn, Fukuzawa đã thẳng thắn chỉ ra những thói hư, tật xấu cũng như sự nghèo nàn, lạc hậu của người Nhật, của xã hội Nhật thông qua sự so sánh trực tiếp với xã hội phương Tây. Tuy vậy, giọng văn của ông không hề mang tính răn đe, giáo điều, sáo rỗng mà tinh thần khuyến học luôn luôn được đề cao. "Học" ở đây có thể hiểu là không chỉ học kiến thức của phương Tây để thoát khỏi những mông muội của thời kỳ phong kiến Mạc phủ để lại, mà còn là học các kỹ năng như giao tiếp, thuyết trình để tự tin giao thương với người phương Tây, học một cách thực dụng chứ không phải kiểu nho học dùi mài kinh sử, rèn luyện lòng quả cảm và chí khí độc lập, học về chữ tín, cuối cùng là học để trở thành con người độc lập, tài đức vẹn toàn, để xây dựng và bảo vệ nền độc lập của nước Nhật. Việc học tập phương Tây là cần thiết nhưng không quá sùng bái mà cần phải tiếp thu có chọn lọc. Tính kế thừa  di sản của nền văn minh là thứ quan trọng nhất trong quá trình học hỏi đó. Nếu quan sát xã hội hiện đại Nhật Bản hôm nay, hẳn chúng ta sẽ nhận ra lý tưởng và tinh thần của Fukuzawa đã ảnh hưởng sâu rộng đến sự con đường phát triển thần kỳ của Nhật Bản như thế nào; khi mà nước Nhật giờ đây là một quốc gia độc nhất vô nhị của sự giao thoa giữa hiện đại và quốc tế hoá trong khi vẫn gìn giữ được những giá trị văn hoá độc đáo và nét đẹp truyền thống cổ xưa của mình.

Trong công cuộc Duy Tân đó, theo ông, tầng lớp trí thức trung lưu, bao gồm Hội Keio ( trường tư thục Keio do ông sáng lập) phải là người gánh trách nhiệm khai sáng cho dân nước Nhật. Quan điểm của ông là lớp chí sỹ phải được tách bạch độc lập với chính quyền và tài năng phải để phụng sự xã hội. Họ phải đóng vai trò tiên phong, có học vấn và lòng quả cảm để dấn thân xây đắp con đường phát triển văn minh như "tranh luận luật pháp, chấn hưng công nghiệp, khuyến nông, viết sách, dịch sách, phát hành báo, tất cả những gì liên quan tới văn minh". Luận bàn về nhà nước và pháp quyền, ông cũng cho rằng dân chủ là nền tảng của xã hội; trong đó luật pháp là tối thượng. Người dân phục tùng chính phủ nhưng cũng cần phải biết rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình để đấu tranh chống lại những sai trái của chính quyền. Fukuzawa cũng đề cập đến vai trò của thuế, sự bình đẳng giới và tinh thần của mỗi cá nhân.

Như vậy, Fukuzawa đã chỉ ra rằng con đường học tập, dấn thân vào thực tiễn và trui rèn phẩm chất cá nhân của mỗi người dân là nền tảng đầu tiên và quan trọng nhất, cùng với sự đồng lòng giữa chính phủ và người dân là con đường đúng đắn nhất để xây dựng một xã hội dân chủ, độc lập và tiến bộ. Cách đặt vấn đề của ông đặt trong bối cảnh xã hội Nhật Bản hơn 100 năm trước nhưng lý tưởng và những phân tích đúng đắn của ông trong nhiều vấn đề về con người, xã hội và nhà nước vẫn còn nguyên giá trị và đáng để suy ngẫm đối với những vấn đề thời sự ở nước ta hiện nay.

Nguyễn Diệp

Nếu bạn có bài viết muốn chia sẻ, xin hãy gửi về email blacasavn@gmail.com.
Hot Blacasa đang cung cấp kênh kết nối tìm gia sư theo công nghệ 4.0. Đây là tâm huyết và đóng góp của Blacasa cho xã hội nhằm tiết kiệm chi phí tìm gia sư, và đảm bảo chất lượng dạy và học cao nhất. Hãy trải nghiệm sự khác biệt và tiện lợi này.

Tìm gia sư Trở thành gia sư